Inspiracją do napisania dzisiejszego artykułu jest – jak zwykle - praktyka. Sprawy związane z izolacją ofiar przemocy domowej od sprawców, przybierają różne formy i stają się przedmiotem już nie tylko postępowań karnych, ale i cywilnych. Jako że ostatnimi czasy mamy w Kancelarii do czynienia równocześnie z każdym z tych trybów, postanowiłem przybliżyć Wam – Drodzy Czytelnicy – tę problematykę i wskazać narzędzia, służące w naszym porządku prawnym, do ochrony ofiar przemocy.

1. Gromadzenie dowodów, reagowanie, szukanie pomocy.

Należy mieć świadomość, że aby skutecznie korzystać z rozwiązań prawnych dotyczących przemocy domowej, kluczowym jest gromadzenie dowodów występowania tejże przemocy. Warto starać się dokumentować każdy przypadek stosowania przemocy, poprzez nagrywanie incydentów telefonem/dyktafonem; fotografowanie obrażeń; korzystanie z pomocy medycznej i dokonywanie obdukcji; staranie się o obecność świadków podczas incydentów przemocy, poprzez proszenie o reakcję sąsiadów, informowanie znajomych/przyjaciół o tym co się dzieje w domu. Ważnym jest również abyśmy reagowali, kiedy jesteśmy świadkami aktów przemocy domowej. Niezwykle istotnym jest również, aby każdy przypadek przemocy domowej zgłaszać Policji, Prokuraturze, Ośrodkom Pomocy Społecznej czy też Ośrodkom Interwencji Kryzysowej. Powyższe instytucje oferują pomoc w formach natychmiastowej interwencji, pomocy psychologicznej, a także informacji o miejscach schronienia dla ofiar przemocy. Można również skorzystać z czynnej całą dobę, nieodpłatnej infolinii dla ofiar przemocy (Niebieska Linia), pod numerem telefonu 800 120 002.

2. Procedura „Niebieskiej Karty”, uprawnienia Policji.

W przeciwdziałaniu przemocy domowej, istotną rolę odgrywa procedura „Niebieskiej Karty”. Rzeczona procedura polega na dokumentowaniu przypadków przemocy domowej, powiadamianiu sieci organów o odnotowanych incydentach oraz na udzieleniu różnych form wsparcia dla ofiar przemocy. Niebieska Karta jest najczęściej zakładana przez Policję. Policjant, w ramach procedury Niebieskiej Karty ma obowiązek: a) zapewnienia bezpieczeństwa ofiarom przemocy – policjanci, wykonując czynności, mają prawo zatrzymywania sprawców przemocy w rodzinie stwarzających bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzkiego. Policja ma również prawo wydać wobec osoby stosującej przemoc domową w rozumieniu przepisów ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej, stwarzającej zagrożenie dla życia lub zdrowia osoby doznającej tej przemocy, nakaz natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia i zakaz zbliżania się do wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia[i]. Policja ma prawo również zastosować zakaz zbliżania się do ofiary przemocy, na wyrażoną w metrach odległość, lub zakaz kontaktowania się z osoba doznającą przemocy, jeżeli osoba stosująca przemoc stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia ofiary. Takie nakazy lub zakazy tracą moc po upływie 14 dni od dnia ich wydania, chyba że sąd udzieli zabezpieczania, w którym zostaną przedłużone; b) gromadzenia i zabezpieczania dowodów stosowania przemocy; c) informowania ofiar przemocy o ich prawach; d) przekazania, na wniosek sądu lub prokuratury, dokumentacji policyjnej jako dowodów w postępowaniu; e) uczestniczenia, na wniosek sądu, jako świadkowie w sprawie karnej. Wszczęcie procedury „Niebieskiej Karty” bardzo ułatwia podejmowanie kolejnych kroków prawnych.

3. Postępowanie cywilne – Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej oraz kro.

Warto zauważyć, że nie jest konieczne wszczynanie postępowania karnego, aby uzyskać skuteczną ochronę przed osobami stosującymi przemoc domową. Jeżeli bowiem, osoba stosująca przemoc domową wspólnie zajmująca mieszkanie swoim zachowaniem polegającym na stosowaniu przemocy domowej czyni szczególnie uciążliwym wspólne zamieszkiwanie, osoba doznająca tej przemocy może żądać, aby sąd cywilny – w trybie postępowania nieprocesowego - zobowiązał ją do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia lub zakazał zbliżania się do mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia. Powyższa możliwość nie dotyczy jedynie sytuacji w której ofiara zamieszkuje wspólnie z oprawcą. Sąd może wydać postanowienie również w sytuacjach, gdy osoba doznająca przemocy domowej opuściła wspólnie zajmowane mieszkanie z powodu stosowania wobec niej przemocy w tym mieszkaniu, ale także wtedy gdy osoba stosująca przemoc domową opuściła wspólnie zajmowane mieszkanie lub osoba stosująca przemoc domową okresowo lub nieregularnie przebywa w mieszkaniu wspólnie z osobą doznającą przemocy domowej. Tymczasowe opuszczenie mieszkania przez oprawcę lub ofiarę, nie stoi więc na przeszkodzie wszczęcia cywilnej procedury.

Obecnie, osoba doznająca przemocy domowej może również żądać, aby sąd cywilny, wydał wobec osoby stosującej przemoc domową zakaz zbliżania się do niej na wyrażoną w metrach odległość lub zakazał osobie stosującej przemoc domową kontaktowania się z nią, gdy osoba stosująca przemoc domową swoim zachowaniem polegającym na stosowaniu przemocy domowej stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia osoby doznającej tej przemocy, a także wtedy gdy nęka ją za pomocą środków komunikacji elektronicznej.

Jeżeli natomiast osoba doznająca przemocy domowej uczęszcza do szkoły, placówki oświatowej, opiekuńczej lub artystycznej, uprawia sport lub pracuje, może ona żądać, aby sąd cywilny, wydał wobec osoby stosującej przemoc domową, stwarzającej zagrożenie dla jej życia lub zdrowia, zakaz wstępu na teren szkoły, placówki oświatowej, opiekuńczej lub artystycznej, lub obiektu sportowego, do których uczęszcza osoba doznająca przemocy domowej, miejsca pracy lub innego miejsca, w którym zwykle lub regularnie przebywa osoba doznająca przemocy domowej, i przebywania na tym terenie.[ii]

Postanowienie zapada po przeprowadzeniu rozprawy, która powinna odbyć się w terminie jednego miesiąca od dnia wpływu wniosku. Staje się ono wykonalne z chwilą ogłoszenia i może być zmienione lub uchylone w razie zmiany okoliczności. Sprawcy przemocy nie przysługuje prawo do lokalu socjalnego, co oznacza, że może on być natychmiast umieszczony w noclegowni. Oprawcy nie dotyczą również okresy ochronne, co oznacza, że może on być zmuszony do opuszczenia lokalu nawet w okresie od 1 listopada do 31 marca. Warto zauważyć, że rzeczone postępowania ma rangę postępowania pilnego, co oznacza, że rozprawa jest wyznaczana poza kolejnością wpływów.

Warto również zasygnalizować, że w wyroku rozwodowym, gdy jeden z małżonków swym rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie, sąd może nakazać jego eksmisję na żądanie drugiego małżonka.[iii]

4. Postępowanie karne.

Wiele możliwości prawnych związanych z przeciwdziałaniem przemocy w rodzinie, pojawia się w przypadku wszczęcia postępowania karnego. Stosowanie przemocy domowej bardzo często wyczerpuje znamiona przestępstw, takich jak: znęcanie się psychiczne lub fizyczne, naruszenie nietykalności cielesnej, czy też spowodowanie uszczerbku na zdrowiu. Już podczas postępowania przygotowawczego, po zatrzymaniu sprawcy przez Policję, prokurator może oddać podejrzanego pod dozór Policji z zakazem kontaktowania się z pokrzywdzonym lub nakazać podejrzanemu opuszczenia lokalu mieszkalnego zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym– jeżeli zachodzi uzasadniona obawa, że oskarżony ponownie popełni przestępstwo z użyciem przemocy wobec tej osoby, zwłaszcza gdy popełnieniem takiego przestępstwa groził[iv]. Nakaz opuszczenia lokalu może być – oprócz środka zapobiegawczego na czas trwania procesu karnego – zastosowany przez sąd karny w wyroku, jako dodatkowa dolegliwość, obok wymierzenia oprawcy przykładnej kary.

To już wszystkie najważniejsze informacje, przedstawione oczywiście w wielkim skrócie. Jak widać, przepisy dotyczące przeciwdziałania przemocy domowej i ochrony ofiar przemocy są wciąż rozbudowywane i gwarantują ochronę, którą ofiara może zdobyć posługując się różnymi, niezależnymi od siebie trybami postępowania. Niestety, powyższe procedury bywają również wykorzystywane przez osobę, chcącą pozbyć się domownika, mimo że przemoc domowa jest dwustronna lub w sytuacji, to rzeczony domownik jest tak naprawdę ofiarą przemocy. Oczywiście służymy pomocą w razie wdrożenia którejkolwiek z powyższych procedur.